Рабочая программа по культуре родного края ( 5 класс)
Мĕн вăл культура? Культура тата этем аталанăвĕ. Ăслăлăх. Тĕн. Унер. Вăй-хал культури. Халăх ÿнерĕ тата профессиллĕ ÿнер.
Халăх ÿнерĕ тата профессиллĕ ÿнер уйрáмлáхесене
Чавашсен кéвé – çемé ( музыка) искусстви ( 7сех.)
Авалхи чăвашсен пурнăçĕнчи юрă-кĕвĕ пĕлтерĕшĕ.
Çéнé тема áнлантармалли урок
Пирĕн асаттесен пурнăçĕнчи юрă-кĕвĕ пĕлтерĕшĕ. Пентатоника çемми (кĕвви).
Чăваш халăх юрри - ташши
Çéнé тема áнлантармалли урок
Чăваш халăх юррисен тĕсĕсем: ĕç юррисем, хăна юррисем, туй юррисем, вăйă юррисем, салтак юррисем, ниме юррисем. Чăваш юррисем содержанийĕ. Чăваш халăх ташшисем.
Чăваш халăх юррисен тĕсĕсем
в/ф «Звенящее серебро тухьи»
Чăваш халăхĕн юрă ăстисем.
Çéнé тема áнлантармалли урок
Чăваш халăх юрăçисем: Эмине, Чăваш Хвети, Гавриил Федоров, Ираида Вдовина, Олимпиада Агакова, Владимир Чекушкин, Виталий Адюков.
Чăвашсен профессиллĕ юрăçисем: Максим Михайлов, Анна Токсина, Тамара Чумакова, Виталий Иванов.
Чăваш халăх юрăçисем. Чăвашсен профессиллĕ юрăçисем
в/ф «Звенящее серебро тухьи»
Çéнé тема áнлантармалли урок
Малтанхи чăваш композиторĕсем: Ф.Павлов, В.Воробьев, Г.Воробьев, С.Михайлов. Вырăс, ытти халăх композиторĕсем тата чăваш музыки.
Малтанхи чăваш композиторĕсем
Чăвашсен хальхи юрă-кĕвĕ ÿнерĕ.
Çéнé тема áнлантармалли урок
Хальхи вăхăтри юрă-кĕвĕ ÿнерĕ. «Телеюрă» программăн пĕлтерĕшĕ. Фольклор коллективĕсем: «Уяв», «Сувар», «Çавал», «Мерчен». Хальхи профессиллĕ юрă-кĕвĕ ÿнерĕ: М.Денисов, А.Любимов, В.Иванов.
Хальхи вăхăтри юрă-кĕвĕ ÿнерĕ.
Чáвашсен сáнарлá искусстви ( 7 сех.)
Авалхи чăвашсен пурнăçĕнчи сăнарлă ÿнер.
Çéнé тема áнлантармалли урок
Авалхи чăвашсен сăнарлă ÿнерĕн пĕлтерĕшĕ. Япалан илемлĕхĕ тата унпа усă курма меллĕ пулни.
Мéн вáл эстетика тата утилитарлáх
Тĕрĕ. Тĕртсе тĕрлени.
Чăваш тĕррин пĕлтерĕшĕ. Тĕртсе тĕрлени. Чăваш тĕррине мĕнле тĕссемпе тĕрлени. Чăваш тĕррин çĕввисем. Чăваш тĕрринчи паллăсем.
Чăваш тĕррин пĕлтерĕшĕ. Чăваш тĕррин çĕввисем. Чăваш тĕрринчи паллăсем.
Йывăçран тунă япаласем. Тăмран, металран тата ытти материалсенчен тунă япаласем
Çéнé тема áнлантармалли урок
Ĕлĕкхи тата хальхи вăхăтра йывăçран тунă япаласем. Йывăçран тунă япаласем: савăт-сапа, урапа-çуна пайĕсем, çурт-йăре йывăçран касса тунă эрешсемпе илемлетесси. Чÿрече хашакĕсене, хапха юписене илемлĕ касса эрешлесси. Йывăçран касса ăсталакансем: Ф.И.Мадуров, А.С.Розов, Б.П.Черепанов.
Ĕлĕкхи тата хальхи вăхăтра тăмран, металран тата ытти материалсенчен тунă япаласем. Вĕт шăрçаран, тир-сăрантан, кĕççерен, шăмăран, чултан тунă япаласем.
Йывăçран тунă япаласем
Тăмран, металран тата ытти материалсенчен тунă япаласем.
Халăх унерĕн хăйне евĕрлĕхĕ.
Çéнé тема áнлантармалли урок
Халăх унерĕн хăйне евĕрлĕхĕ чăваш ташшинче, чăваш тĕрринче тата вăл пурăнакан вырăнта мĕнле палăрса тăрать.
Хальхи ÿнерéн уйрáмлáхéсем
Чăвашсен малтанхи профессиллĕ художникĕсем.
Çéнé тема áнлантармалли урок
Петр Егоров, Моисей Спиридонов, Юрий Зайцев, Никита Сверчков.
Чăвашсен хальхи сăнарлă унерĕ.
Çéнé тема áнлантармалли урок
Чăваш халăхĕн сăнарлă унерĕ (Екатерина Ефремова – пултаруллă тĕрĕç), профессиллĕ сăнарлă искусство (Праски Витти, Анатолий Миттов тата ыт. те).
Театр искусстви ( 4 сех.)
Авалхи чăвашсен йăли-йĕркисенчи театра çывăх пулăмсем (элементсем).
Спектакль тĕсĕсем: драма, трагедии, комедии, трагикомедии, опера, оперетта, балет.
Чăвашсен профессиллĕ театр тата кино унерĕ.
Çéнé тема áнлантармалли урок
Чăвашсен профессиллĕ театрне пуçараканĕ – Иоаким Максимов-Кошкинский, чăвашсен артисчĕсем – Ольга Ырсем, Петр Осипов, Тани Юн.Чăвашкино, радио тата телевидени.
Чáвашсен малтанхи артисчéсем. Театр тата кино ÿнерéсен аталанáвé
Чáваш телевиденийé тата радио
Çéнé тема áнлантармалли урок
Хальхи чăвашсен ÿнерĕ.
Çéнé тема áнлантармалли урок
Пултарулăх тата профессиллĕ театрсем. Хальхи тапхăрти театр ĕçченĕсем: Валерий Яковлев, Ефим Никитин, Надежда Павлова .
Профессиллĕ театрсем. Хальхи паллá артистсем
Авалхи áслáлáх ( наука) пéлéвéсем ( 10 сех.)
Çéнé тема áнлантармалли урок
Чĕлхе – культура никĕсĕ. Чăваш чĕлхин уйрăмлăхĕсем (ротацизм, ламбдаизм)
Чăваш чĕлхин уйрăмлăхĕсем. Чéлхе ушкáнéсем.
Çéнé тема áнлантармалли урок
Н.И.Ашмарин пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ. Ашмарин словарĕ.
Н.Ашмарин пултарулáхé, словарé
Авалхи чăваш çырулăхĕ тата хисеп паллисем.
Руна çырулăхĕ. Тăмха. Авалхи чăвашсен хисеп паллисем (цифрăсем).
Авалхи чăвашсен хисеп паллисем
Тăршшĕ виçисем. (пурне, ал лаппи, шит, хур, хăлаç. чалăш, утăм, çухрăм), йывăрăш, калăпăш виçисем (патман, пучух, Тараса, писмен, кĕренкке, пăт).
Вéреннине аса илни
Чăваш халăх календарĕ.
Çéнé тема áнлантармалли урок
Уйăх ячĕсем (нарăс, пуш, ака, çу, çĕртме, утă. Авăн, юпа, чÿк, раштав, кăрлач), кун ячĕсем.
Авалхи календарь тата уйáх ячéсем
Экологи элеменчĕсем. Çут çанталăк паллисем.
Çéнé тема áнлантармалли урок
Экологи. Çанталăк паллисем.
Малтанхи чăваш ученăйĕсем.
Çéнé тема áнлантармалли урок
Никита Бичурин, Иван Яковлев, Адлексей Крылов, Николай Никольский.
Чăваш енри хальхи тапхăрти ăслăлăх.
Çéнé тема áнлантармалли урок
Святослав Федоров – тĕнчипе паллă офтальмолог, Геннадий Волков – этнопедагог.
Çéнé тема áнлантармалли урок
Тĕн тĕсĕсем: буддизм, христиан тĕнĕ, мусульман тĕнĕ.
Тĕн тĕсĕсем. Чáвашсен авалхи тéнé
Спорт (2 сех.)
Авалхи чăвашсен йăли-йĕркинчи физкультурăна çывăх пулăмсем.
Çéнé тема áнлантармалли урок
Ĕç – сывă пурнăç никĕсĕ. Организма пиçĕхтерни. Ача-пăча вăййисем (тăм пемелле, çĕлен ямалла, чашăк салатмалла, çĕрĕк кăмпа тата ытти те).
Чăваш енри спорт.
Çéнé тема áнлантармалли урок
Спорт аталанăвĕ. Олимп вăййисен чемпионĕсем: Ардалион Игнатьев, Владимир Воронков, Валериан Соколов, Светлана Чиркова, Валентина Егорова тата ыт. те).
Чáваш енри спорт аталанáвé. Паллá спортсменсем
Программа содержанийé
Мéн вáл культура ( 2 сех.)
Культура: искусство, áслáлáх ( наука), спрт, тéн. Профессии искусствипе халáх искусстви áнлавсем. Искусство тéсéсем.
Чáвашсен кéвé – çемé (музыка) искусстви ( 7 сех.)
Чáвашсен кéвé – çемé искусстви. Авалхи чáвашсен кéвви – çемми, Атáл тáрáхéнчи тата ытти вырáнсенчи халáхсен пентатоника çемми. Чáваш халáхéн музыка инструменчéсен тéсéсем. Чáваш халáх юррисем. «Алран кайми аки – сухи…» халáх пурнáçéн гимнé пулса тáни. Чáваш халáх ташшисем. Чáваш халáх юрáçисем: Эмине, Чáваш Хвети, Г.Федоров, М.Михайлов. Чáваш Республикинчи ансамбльсем. Тáван район юрáçисемпе композиторéсем. Чáвашсен хальхи юрáçисем.
Чáвашсен сáнарлá искусстви ( 7 сех.)
Чáвашсен ÿнер искусстви. Авалхи чáвашсен пурнáçéнчи ÿнер искусстви. Илемлéх, кирлéлéхпе пéлтерéшлéх (эстетика, утилитарлáх) пéрлéхлé пулмалла. Чáваш халáх тéрри. Тáмран áсталанá япаласем. Йывáçран áсталанá япаласем. Металран тата ытти материалтан áсталанá япаласем. Халáх искусствин хáй евéрлéхéсем. Малтанхи ÿнерçé профессионалсем: П.Егоров, Ю.Зайцев, М.Спиридонов, Н.Сверчков. Хальхи ÿнер искусстви. Чáваш Республикинчи ÿнер музейéсем.
Театр искусстви ( 4 сех.)
Чáвашсен театр искусстви. Авалхи чáвашсен пурнáçéнчи театра çывáх éç – пулáм паллисем. Профессиллé театрпа кино искусствисем. И.С.Максимов – Кошкинский. Чáваш театрéсем. О.Ырсем, Н.Павлова. Чáваш телевиденийéпе радио. Эстрада, кино тата театр éçченéсем.
Авалхи áслáлáх ( наука) пéлéвéсем. (10 сех.)
Авалхи áслáлáх пéлéвéсем. Челхе ушкáнéсемпе çемйисем. Финн – угр чéлхисен ушкáнé. Тéрéк чéлхисен ушкáнé. Славян чéлхисен ушкáнé. Чáваш чéлхин уйрáмлáхесем. Н.И.Ашмарин. Чáвашсен авалхи çырулáхéсем. Чавашсен авалхи цифрисем. Чáвашсен авалхи виçевé, тарасасем. Чáваш календарéсем. Экологи паллисем. Çанталáк паллисем. Чáвашсен малтанхи ученáйéсем: И.Яковлев, Н.Бичурин, Н.Никольский. Чáваш Республикинчи музейсем.
Тéн. Тéнчери тéп тéнсем. Чáваш çéршывéнчи тéп тéнсем: христиансен тéнé, мáсáльмансен тéнé, чáваш халáх тéнé. Чáваш Республикинчи храмсем.
Спорт ( 3 сехет)
Спорт. Авалхи чáвашсен пурнáçéнчи физкультура паллисем.Чáваш çéр шывéнчи спорт культури. Чáвашсен олимпиец спортсменéсем.